bhandardara vasant sut kendr "वसंतसेतू "हे काव्यात्मक

अकोले -भंडारदऱ्याच्या निसर्गरम्य परिसर एका बाजूला डोंगरची रांग , दुसऱ्या बाजूने खोलवर दरीतून वाहणारी अमृतवाहिनी प्रवरा नदी डोंगराच्या पोटाने गेलेली काळीशार सडक  भंडारदऱ्या पासून एक ते दिड किलोमीटर अंतरावर रस्त्याच्या कडेला एक पारंपरिक पद्धतीने "वसंतसेतू "हे काव्यात्मक नाव धारण करणारे केशव खाडे यांचे कौलारू व पत्र्याचे घर अनेकांच्या जिव्हाळ्याचा विषय ठरले आहे .औरंगाबाद , नाशिक ,पुणे , मुंबई , गोवा , गुजराथ , कर्नाटक कुठून कुठून लोक इथे येऊन राहतात . केशवच्या आईच्या हातच्या गरमागरम भाकरी , गावठी कोंबडी , मासे  खाऊनत्यांच्या रसना तृप्त होतात , इथे होणार्या  ग्रामीण आदरतिथ्याने आलेल्या अभ्यागत खुश होऊन जातात . केशव त्याची आई , आजी , पत्नी , भाऊ भावजयीहे सर्वच जन येणाऱ्या पर्यटकाच्या समाधानासाठी तत्पर असतात खाडे यांचे संपूर्ण कुटुंबच जणू या पर्यटनव्यवसायात रमून गेले आहे . नाशिक – नगरच्या सीमेवरील तसेच मुंबईकरांच्या आवडीचे व हवेहवेसे वाटणाऱ्या भंडारदरा परिसरात डोंगराच्या कुशीत संपूर्णपणे शेतीमध्ये उभारण्यात आलेल्या घरगुती “वसंत सुत “हे कृषी पर्यटन केंद्र निसर्गरम्य पर्यटनासाठी उत्तम निवास – न्याहारीसह परिसरातील गड किल्ल्यांचे ट्रेकिंग , कम्पेनिगसाठी उत्कृष्ट ठिकाण आहे .पर्यटनाची लहानपणापासूनच आवड असल्यामुळे आणि भंडारदरा परिसरातील वास्तव्य व आजूबाजूचे गड- किल्ले नेहमी खुणावत राहिल्याने निसर्गप्रेमी केशव खाडे यांनी पदवीपर्यंत शिक्षण पूर्ण करून त्याला डीएड व्हायचे होते पण पैसे अभावी तो विचार सोडून द्यावा लागला , केशवाला तशी लहानपणापासूनच व्यवसायाची आवड दहा वर्षापासूनचा असल्यापासूनच तो भंडारदरा येथे चणे फुटाणे विकायचा रुपयाची पुदी विकून दोन रुपये मिळत त्यामुळे व्यवसायात चांगली आर्थिक प्रगती होते हे तेव्हा त्याला कळले तर वाणिज्य शाखेतील शिक्षणामुळे व्यवसायाबतचा आर्थिक दृष्टिकोन अधिक व्यापक झाला . राजूर येथील आदिवासी विकास प्रकल्प कार्यालयाने स्वयंरोजगार उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने "गाईड प्रशिक्षण कार्यक्रम "आयोजित केला होता त्यात ५० युवकांसोबत केशव हि सहभागी झाला होता. योगेश कर्डीले या उत्साही मार्गदर्शकाने पर्यटकांसोबत कसे वागायचे , त्यांची निवास व्यवस्था , भोजन व्यवस्था याबरोबरच भंडारदरा परिसरातील सह्यगिरी पर्वत ,गड किल्ले , नद्या , जलाशये , देवराई , मंदिरे , आदिवासी संस्कृती, प[परिसरातील जैविविधतेची माहिती सखोलपणे सांगितली त्यामुळे सभोवतालच्या परिसराचे या तरुणांना वेगळीच ओळख निर्माण झाली या प्रशिक्षण कार्यक्रमातून प्रकल्प कार्यालयामार्फत केशवाला निवासासाठीचे ४ तंबू हि उपलब्ध झाले या प्रशिक्षणाने केशव आणि त्याच्या शेतकरी कुटुंबाच्या जीवनाला वेगळीच दिशा मिळाली . भंडारदरा जलाशयाच्या काठी केशवने लावलेल्या ४ तंबूत निवासाला आलेले पहिले पर्यटक होते केरळचे त्यांना तंबूतील निवास आणि केशवने घरून बनवून आणलेले भात  , भाकरी , गावठी कोंबडी हे जेवण खूपच आवडले आणि केशवच्या प्रयत्न व्यवसायचा श्रीगणेशा झाला . गेल्या दहा वर्षात खडे कुटुंबाचा हा प्रयत्न व्यवसाय दिवेसंदिवस वाढत चाललेला आहे . केशवकडे आता ४ तंबूचे १०० निवासी तंबू उपलब्ध झाले आहेत आपल्या बरोबरच त्याने आपल्या कुटुंबाला , मित्रांनाही या व्यवसायात सहभागी करून घेतले आहे . खाडे या शेतकरी कुटुंबात होणारा पाहुणचार हा अनेकांच्या आनंदाचा विषय ठरला आहे . कुठून कुठून लोक इथे राहायला येतात केवळ भारतातूनच नव्हे तर , स्कॉटलँड , ऑस्ट्रेलिया , नेदरलँड , व्हेनिस , अमेरिका , इंग्लड , चीन , नेपाळ आदी देशातूनही पर्यटक इथे येऊन गेले आहेत . व्यवसायाची गरज म्हणून केशवने पर्यटकांच्या सुविधा वाढविल्या आहेत राहण्यासाठी ४ खोल्या बांधल्या आहेत तंबूची संख्या वाढवली आहे घरातील लोकांबरोबरच परिसरातील तरुण तसेच महिलांनाही व्यवसायात सहभागी करून घेतले आहे . भांडारदऱ्याचे बॅकवॉटर काठी नदी किनारी पर्यटकांना राहण्यासाठी टेंथ लावतोच त्याबरोबरच रतनगड , कळसुबाई , अलन्ग , कुलंग या गड किल्ल्यावरही त्यांनी तंबू लावून पर्यटकांना सुविधा पुरविल्या आहेत या व्यवसायात घरातील कुटुंबीयांची मदत झाल्याची केशव सांगतो त्याची आजी , आई च्या हातच्या बाजरी , तांदुळाच्या भाकरी गावठी चवदार  कोंबडी , पाट्यावरची मिरची ,जलाशयातील चवदार मासे , पर्यटकांना आवडतात पत्नी तसेच भावजयी स्वयंपाकात मदत करतात एक भाऊ भंडारदरा जलाशयात होडी चालवतो तर कुणी गाईड म्हणून काम करतात स्वतः केशव आजही पर्यटकांना बरोबर गाईड म्हणून जे काही आवश्यक आहे ते त्यांनी आत्मसात केले याबरोबरच उत्तम छायाचित्रणाची कलाही अवगत करून घेतली, हळूहळू त्यांनी पर्यटकांना सर्व सुविधा पुरविल्या असून बैलगाडीतून शिवार फेरी , जंगल भ्रमंती व्हॅली कॅम्प आयोजन तो करतो महाराष्ट्र राज्य पर्यटन विकास महामंडळाच्या "निवास - न्याहारी "योजनेअंतर्गत "वसंत सूट "ची नोंदणी करण्यात आली आहे . केशवच्या घरी मिळणाऱ्या भोजनाचे वैशिष्ट्ये म्हणजे परिसरातील ग्रामीण पदार्थच इथे मिळतात स्वयंपाकासाठी लागणार तांदूळ , गहू , बाजरी , कांडा , बटाटा , लसूण , मिरची तो स्वतःच्या शेतात निर्माण होणारे व सेंद्रिय वापरले जाते . बराचसा स्वयंपाक चुलीवरच केला जातो त्यामुळेच लोकांना इथला पाहुणचार आवडतो , डॉकटर , वकील , अभियंते , आर्किटेकट , छायाचित्रकार , शिक्षक , पत्रकार प्राध्यापक , लेखक असे विविध प्रकारचे लोक इथे आवर्जून येतात काही काही परत परत येतात. केशवने अमेझिंग भंडारदरा नावाची वेबसाईट सुरु केली असली तरी येणाऱ्या पर्यटकांकडून होणारी प्रसिद्धी नवीन पर्यटकांना इथे घेऊन येते . पावसाळ्यात सभोवतालच्या निसर्गानेकात टाकली कि , पर्यटकांची संख्या वाढते तर हिवाळ्यात पर्यटक धरणाकाठच्या अथवा गड  किल्ल्यातील तंबू निवासात प्राधान्य देतात पावसाळ्याच्या तोंडावर रखरखीत उन्हाळ्यातही या परिसरात अवतरणार काजव्यांची मोहमयी दुनिया पाहण्यासाठी आता मोठ्या संख्येने पर्यटक येऊ लागले आहे . त्यामुळे वर्षभर पर्यटकांचा त्यांच्याकडे राबता असतो या व्यवसायामुळे कुटुंबातील सर्वानाच रोजगार उपलब्ध झाला आहे . त्याबरोबरच त्याचा मित्र परिवार शेजारी यांनाही रोजगार मिळू लागला आहे त्यातील कुणी गाईड , कुणी तंबू लावण्यासाठी मदत करतात कुणी घराच्या सफाईसाठी काम करतात महिला स्वयंपाकाला , भाकरी करायला मदत करतात २० - २५ जणांना किमान ४०० रुपये रोजाने काम मिळते , खाडे कुटुंब आज रोजगारउपलब्ध करून देत आहे . केशवच्या पर्यटन व्यवसायातील यश पाहून त्याच्यापासून प्रेरणा घेत आज शिवराम , सकृ , सुदाम , लक्ष्मण , शिवाजी आदी त्याच्या मित्रांनी तंबू लावायला सुरुवात केली आहे . केशवने शून्यातून व्यवसाय उभा केला १० वर्षांपूर्वी लोकांच्या गाड्या साफ करणे चणे फुटाणे विकायचा येणाऱ्या पर्यटकांना रतनगड , रंधा फॉलला घेऊन जायचा आज त्याच्याकडे १०० तंबू आहेत पर्यटकांसाठी ४ सुसज्ज खोल्या उपलब्ध आहे १२५ लोकांची भोजन , निवासाची व्यवस्था उपलब्ध करून देऊ शकतो त्याचे वडील वसंतराव , आई सीताबाई पत्नी मनीषा भाऊ निवृत्ती , विजय , महेश आजी ... या सर्वांच्या सहकार्यामुळे हे शक्य झाल्याचे तो सांगतो आपल्या वडिलोपार्जित मालकीच्या ५ एकर जागेत पर्यटकांसाठी निवास सुविधा वाढविण्याबरोबरचशेततळे  मच्छ बीज रोपण , मासे पालन एक हजार विविध प्रकारचे फळांच्या झाडांची लागवड तसेच गोशाळा लहान मुलांसाठी छोटेसे उद्यान व त्यात पारंपरिक केल्याची सुविधा आदी करण्याचा त्यांचा मानस  आहे , अभिनेता मकरंद अनासपुरे , सयाजी शिंदे त्यांच्या या वडिलोपार्जित घरात राहून गेले आहेत जमिनीवर घोंगडीवर बसून भोजनाचा त्यांनी आस्वाद घेतला आहे . आयुष्यातील शतक नुकतेच पूर्ण करणारे माजी मंत्री बी जे खताळ पाटील यांनीही आवर्जून इथे घरगुती भोजनाचा आस्वाद  घेतला आहे . याशिवाय अनेक राजकारणी  , अधिकारी, नोकरशहा इथे येऊन गेले आहेत . ट्रेकर्स चे अनेक ग्रुप , शाळांच्या सहली नेहमीच इथे येत असतात , भंडारदऱ्याच्या या परिसराला अभिजात निसर्ग सौंदर्याचे वरदान लाभलेले आहे . शिखर स्वामींनी कळसुबाई , रतनगड , हरीशचंद्र गड ,आदी डझनभर गड किल्ले अभिजात शिल्प कलेचा नमुना असणारी रत्नेश्वर सारखी मंदिरे निसर्गाचा अनोखा चमत्कार साम्रद येथील सांदणदरी , शंभरीच्या उंबरठ्यावर उभे असलेले भंडारदरा धरण घाटघरचा कोकणकडा पावसाळ्यात काळ्या कातळावरून कोसळणारा पांढरा  शुभ्र धबधबा लहान मोठे  शेकडो धबधबे , ऑगष्ट - सप्टेंबर मध्ये डोंगर उतारावर फुलणारी विविधरंगी रानफुले , जूनच्या प्रारंभी इथली झाडांवर अवतरणारी लखलखणारी काजव्यांची मोहमयी दुनिया पाहण्यासारखे इथे खूप काही आहे त्यामुळे सर्व स्थरातील पर्यटकांची इथे वर्षभर राबता असतो प्रयत्न हाही पैसे मिळवून देणारा व्यवसाय होऊ शकतो याची या भागातील स्थानिक आदिवासींना जाणीव झाली आहे त्यामुळे आज अनेक शिक्षित तरुण या व्यवसायात उतरले आहे भंडारदरा जलाशयाच्या काठावर उडदवणे , पांजरे , मुरशेत , साम्रद , घाटघर , रतनवाडी , वाकी आदी ठिकाणी पर्यटकांच्या निवासासाठी स्थानिक तरुण तंबू लावतात अशा तंबूची संख्या आता २००० पेक्षा जास्त झाली आहे पर्यटकांना घरगुती पद्धतीचे जेवण पुरविले जाते काही जण घरून जेवण करून आणतात काही जण इथेच शिजवतात. पावसाळ्याच्या दिवसात जलाशयाच्या भोवताली रिंगरोडवर ठिकठिकाणी लहान मोठी तात्पुरती उपहारगृहे उभी राहतात गरमागरम चहा  कॉपी , वडा , भजी , गवती चहा मिळते पर्यटकांना जलाशयात फेरफटका मारून आणण्याचे कामेही अनेक तरुण आपल्या होड्या मधून करीत असतात या सर्वांमधून मोठ्या प्रमाणात स्वयंरोजगार उपलब्ध होत आहे . त्यामुळे या भागातून रोजगारासाठी होणारे तरुणांचे स्थलांतर काही प्रमाणात तरी निश्चितपणे थांबले आहे . आदिवासी भागात राहणारेतरून  आता राज्यातील विविध शहरामधून राहणाऱ्या पर्यटकांशी फेसबुक , व्हाट्सअप द्वारे संपर्क साधून सवांद करतात या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करीत अनेक ठिकाणी मोबाईलला रेंज मिळत नाही हीच त्यांची प्रमुख अडचण आहे . केशव खाडे तंबू निवासासाठी प्रति व्यक्ती १२००-१४०० रुपये घेतो तंबूतील निवासाबरोबरच दोन वेळचा नास्ता , जेवण , परिसरात हिंडविण्यासाठी गाईड , जलाशयात बोटिंग , सुरक्षितता स सर्व सुविधा उपलब्ध करून देतो बीकॉम झाल्यानंतरही नोकरीच्या मागे न लागत गावापासून काहीसा दूरवर असणाऱ्या आडवळणाच्या शेतातच व वसंतसूत  विश्व्  निर्माण करणारा केशव खाडे हा शेतकरी पुत्र अनेकांचा आदर्श ठरला आहे . स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असणाया साधन सामुग्रीचा व्यवसायासाठी उपयोग करता येतो हे त्याने दाखवून दिले आहे या भागाच्या विकासाला चालना देण्यासाठी गरज आहे ती गावोगावी असे केशव निर्माण होण्याची ---चौकट ---देशी परदेशी पर्यटकांचे अनेक कडू गॉड अनुभव केशव कडे आहेत कडू कमी गोडच जास्ती .. परदेशातून येणारे पर्यटक भारतीयांच्या तुलनेत उंच पुरे असतात व त्यांचे चालणे आपल्या तुलनेत खुपच  झप झप असते . इंग्लड मधून आलेल्या एका पर्यटकाने एकाच दिवसात हरीशचंद्र गडावरील , तारामती , रोहिदास कोकणकडा तसेच कळसुबाई हि भंडारदऱ्याच्या विरुद्ध दिशेला असणारी तीन शिखरे पादांक्रात केली होती . तर २० -२२वयोगटातील चिनी तरुणी वेबसाइटवरून वसंत सुत चा पत्ता शोधत एस . टि . ने प्रवास करीत अली होती . केशव च्या घरात ती आर्किटेकट असणारी तरुणी तीन दिवस राहिली . केशवने परिसरातील स्थळांना दुचाकीवरून तिला नेऊन आणले ३ दिवस ती त्याच्या आजीच्या खोलीत राहिली घरात नेहमी शिजणारे अन्नच तिने ग्रहण केले आणि समाधानाने पार्ट मायदेशी गेली हा अनुभवही त्याला विशेष काही सांगून गेला . तर जून जुलै महिन्यात या परिसरात खेकडे मोठ्यासंख्येने सापडतात उत्साही पर्यटकांना केशव अथवा त्याचा भाऊ रात्रीच्या वेळी ठेंभ्याच्या उजेडात खेकडे पकडायला घेऊन जातो स्वतः पकडलेल्या खेकड्याचे कालवण सकाळी खाताना पर्यटकांना वेगळाच आनंद होत असल्याचे केशवने सांगितले .

अकोले --भारत, वैविध्याने आणि सौंदर्याने नटलेला देश. आजही या देशातील ७०% जनता ही ग्रामीण भागात राहते. देशाला स्वातंत्र्य मिळून पाच तप उलटले तरी ग्रामीण भागाचा उदरनिर्वाह करणारी शेती पूर्णपणे दुर्लक्षीत राहिली. त्यामुळेच आज आपल्यासमोर शेतकरी आत्महत्येसारखी महाभयाण समस्या उभी ठाकली आहे. वाढत्या शहरीकरणामुळे शहर आणि गाव यातील दरीही तेवढीच वाढली असल्यामुळे गाव, गावाकडची संस्कृती, शेती, शेतकर्‍यांची जीवनपद्धती अशा अनेक विषयांपासून शहरी लोक कोसो दूर राहिलेत. आज पुन्हा एकदा ‘गावाकडे चला’ असं म्हणण्याची वेळ आलीय. शहरी माणसाला या गावाकडच्या मातीची ओढ आहे तर ग्रामीण भागात शेतीसोबत पूरक व्यवसायांची गरज आहे. या दोन्ही गोष्टीची सांगड घालून ‘कृषी पर्यटन’ ही संकल्पना आजमितीस आपल्या मातीत रुजू लागलीय. १६ मे हा जागतिक ‘कृषी पर्यटन दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. सध्या महाराष्ट्रात कृषी पर्यटन व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे. शेतकर्‍यांनी उभारलेल्या कृषी पर्यटन केंद्रांना शहरी पर्यटकांकडून चांगला प्रतिसादही मिळत आहे. वाढत्या शहरीकरणामुळे दिवसेंदिवस नागरिकांचा निसर्गाकडे ओढा वाढत आहे. निसर्गाची हानी न होऊ देता पर्यावरणाचा समतोल राखून पर्यटनाचा आनंद देणारी कृषी पर्यटन केंद्रे हा सक्षम पर्याय शेतकर्‍यांना मिळाला आहे.

 कोट --डॉ . उल्हास कुलकर्णी (वैधकीय व्यवसायिक अकोला )भंडारदरा येथील केशव खाडे यांचे वसंत सुत हे कृषी पर्यटन केंद्र शहरी व ग्रामीण भागाचा समतोल राखणारे आहे . कोट - रुपाली सावंत (बोरीवली , मुंबई )भंडारदरा म्हटले कि , वसंत सुत मधील बाजरीची भाकरी , पिठले व ताजी मासळी आजही माझ्या जिभेवरील त्याची चव जात नाही जनाबाई आजीच्या हातचे ते जेवण माझे कुटुंब नेहमी आठवणीत ठेवतात . कोट - नितीन सोनवणे (९८२०३५०९५७)मुंबई छायाचित्रकार -केशव हा अतिशय प्रामाणिक व जिद्दी तरुण आमच्यासाठी एक कुटुंबातील घटक बनला आहे भंडारदरा परिसर त्याच्याशिवाय आम्ही पाहूच शकत नाही . असा तरुणांना सरकारने मदत करण्याची आवश्यकता आहे .कोट-  शिवाजी म्हस्के (नाशिक )-आमचे सर्व ग्रुप्स केशव खाडे यांच्या प्रेम , आपुलकी मुळे आम्ही आमच्या कुटुंबातच आलो आहोत असे समजून आम्ही सुट्टीचा व ट्रेकर्स चा आनंद घेतो .भाऊसाहेब चासकर (लेखक व शिक्षक , अकोले ) भंडारदरा येथील मित्र केशव खाडे याच्याकडे दुपारी घरगुती चवीचे म्हणजे पिठले, भाकरी, ठेचा... असा बेत. रात्री येताना मच्छी, गावठी कोंबडी, तांदळाची भाकर, लोकल भात...
व्वा, आजचा दिवस एकदम झकास गेला... सुख! हा आनंदयोग जुळून आला केशव तुझ्यामुळे

कोट ---जानकाबाई लक्ष्मण खाडे (केशवची आजी )गेली १५ वर्षांपासून मी चुलीवरचा स्वयंपाक करून येणाऱ्या पर्यटकांना मी त्याच्या आवडीनुसार करून घालते मला त्यात खुप समाधान मिळते जाताना ते मला भेटल्याशिवाय जात नाही मी करीत असलेले काम मला आनंद देऊन जाते . दिवाळीत येणारे पर्यटक माझ्या कुटुंबासारखी माझ्यासोबत राहतात . आजी तुमच्या हाताला खुप चव आहे असे सांगत मला बक्षीस देऊन जातात . माझा नातू करीत असलेला व्यवसाय खर्च माणसे जोडणारा आहे . कोट - सीताबाई  वसंत खाडे (केशवची आई )मी व माझी सासू रोज सकाळी ९ वाजेपासून चुलीवरचा स्वयंपाक करून येणाऱ्या पाहुण्यांना देतो . मुंबई चे पाहुणे आवडीने चुलीवरची जेवण ठेचा , पिठले , भात खाताना आई चॅन स्वयंपाक झाला म्हणतात तेव्हा आमच्या कष्टच चीज झाले असे आम्हाला वाटते . कृषी पर्यटनाच्या माध्यमातून नवयुवकांना रोजगाराच्या विविध संधी आणि फायदेही आहेत. त्यामध्ये शेती, शेतकरी आणि शिवार स्वछता राहते. कृषि संस्कृतीचे जतन व संवर्धन होते. ग्रामीण परिसरातील पर्यावरणनाचे जतन व सर्वधन होत आहे. ग्रामीण भागातील युवक, महिला तसेच महिला बचत गटातील महिलांनी बनवलेले पदार्थ यांना गावातच बाजारपेठ उपलब्ध होत आहे. नवीन पिढीतील युवकांना रोजगाराची मोठी संधी आपोआपच उपलब्ध होते. पारंपरिक शेतीबरोबरच पर्यटन केंद्र उभारून आर्थिक शाश्‍वत उत्पन्न मिळत आहे.

आजच्या नव्या पिढीला शेती, गोठे, चुलीवरचं जेवण, घर, गावाकडच्या प्रथा हे सारं माहीत नसतं. गंमत म्हणजे जर आजच्या मुलांना विचारलं भात कुठे पिकतो? तर मुलं सहज उत्तर देतात बिग बाजार किंवा सुपरमार्केट इ. यात त्यांचा दोष नाही कारण त्यांनी या सर्व गोष्टी कधी पाहिलेल्याच नाहीत आणि जे पाहिलेच नाही ते कळेल तरी कसे? जे अन्न आपण खातो ते आपल्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी काय आणि किती प्रकारच्या प्रक्रियेतून जाते याची कल्पनाच नसेल तर अन्न वाया घालवू नये याचे महत्त्व पटेलच कसे? शेतकर्‍यांची दु:खं समजण्याची त्यांच्या आत्महत्येच्या प्रश्‍नाशी आजची पिढी जोडली जाईलच कशी? म्हणूनच कांदा जमिनीवर उगवतो कि जमिनीखाली, शेतकरी आत्महत्या का करतात? अशा प्रश्‍नांची उत्तर मिळवायची असतील तर त्यासाठी कृषी पर्यटन हाच मार्ग आहे. हे आता शहरी जणांना मनोमन पटू लागलेय, त्यामुळे काळाची गरज ओळखून महाराष्ट्रातल्या शेतकर्‍यांनी आता जोमाने कृषी पर्यटन व्यवसाय सुरू केला पाहिजे. अत्यंत उज्ज्वल असे भवितव्य अस

कोट - केशव खाडे (वसंत सुतकृषी पर्यटन चे चालक -

जमीन सपाटीकरण, ऍप्रोच रोड, तलाव, शेततळी उभारणी, पाणी टाकी, पाइपलाइन, कॉटेज, रूम बांधणी, डायनिंग हॉल, फर्निचर खरेदी, किचनमधील उपकरणे खरेदी, झोपाळा, घसरगुंडी, नौकानयन, बैलगाडी, घोडागाडी, पर्यटकांना फिरविण्यासाठी वाहनखरेदी, सौर ऊर्जा, गोबरगॅस, दैनंदिन खर्चासाठी कॅश क्रेडिट, मालतारण कर्ज. इ. एकूणच कृषी पर्यटनाकडे व्यावसायिक दृष्टीने पाहावे. तरच चांगल्याप्रकारे आर्थिक प्रगती साधता येते. धकाधकीच्या जीवनात परस्परातील संवाद कमी होतोय त्यामुळे ताणतणाव वाढतोय. तो कमी करण्यासाठी कृषी पर्यटन हे चांगले माध्यम आहे. पर्यटकांना निवांतपणा मिळाला की ते आनंदित होतात. त्यासाठी आपण मात्र त्यांना कमीत कमी आवश्यक अशा पायाभूत सुविधा तरी पुरविल्याच पाहिज फोटो --केशव खाडे , आजी -जानकाबाई खाडे , आई -सीताबाई खाडे , पत्नी मनीषा खाडे , भावजयी  प्रमिला खाडे , प्रिया खाडे

panjare

आज आमच्या लग्नाला २५ वर्ष झाली

आज आमच्या लग्नाला २५ वर्ष झाली परंतु मला २५ वर्षे साथ देणारी मंजुषा ..फक्त पत्नी नाही तर जीवनसाथी! मस्त बहरलेलं नातं.ऋषी , स्वप्नील मुळे आणखीच खुललेलं. २५ वर्ष झाली तरीही नात्यातला टवटवितपणा तोच.
महिलांना सुपरमॅनेजर का म्हणतात, ते मंजुषा कडे पाहिलं की कळतं. एक उत्तम गृहिणी , प्राचार्य पद सांभाळताना उत्कृष्ट प्रशासन उपेक्षित घटकातील मुलामुलींना असणारा तिचा आधार व माझ्यामागे खंबीरपणे उभी राहणारी एक सहचारिणी त्यामुळेच मी गेली २५ वर्षे अनेक संकटाना सामोरे जात संघर्ष करीत टिकून आहे . शिक्षण संस्थेचे काम करताना तिने दिलेले सल्ले मोलाचे ठरले

माझं पत्रकारितेचं करिअर हे सातत्यानं चढउताराचं. मात्र कसलीही कुरबुर न करता तिची साथ कायम राहिली.
हीच मंजुषा आहे. स्वत:च्या हक्काव्यतिरिक्त आणखी काहीच न मागणारी. अगदी हट्ट करूनही गरजेव्यतिरिक्त काहीच न घेणारी.
आज लग्नाला २५ वर्ष झाली. मात्र तेच प्रेम आहे. दिवसागणिक आणखीच मुरत चाललेलं. श्वासासारखंच तिचं अन् माझं नातं आहे!…. सखे  तुझ्या सोबती ग
काटे सुद्धा फुले वाटे
अन तुझ्या विरहाने
फुले सुद्धा मला बोचे

सखे तुझ्या सहवासात
मला जगणे मान्य होते
अन तुझ्या विरहाने
मला मरणे भाग होते 

panjare

​अकोले , ता . ८:गाव शिवार -पांजरे (धार वाडी रोजगारातून समृद्धीकडे वाटचाल   ..... शेतकऱ्यांची परिस्थिती दिवसेंदिवस अधिकच बिकट होत आहे. अशा या बिकट परिस्थितीला तोंड न देता शेतीच सोडून देणारेही अनेक जण आहेत; परंतु पिढय़ान्पिढय़ा पोसलेल्या शेतीला सोडून न देता या परिस्थितीतून वाट काढणारेही काही जण आहेत. त्यातही नवीन पिढी शेतीकडे फिरकत नसल्याचे म्हटले जात असताना धारवाडी येथील तरुण शेतकऱ्यांनी मजुरीचा नाद सोडून आपली शेती विकसित केली आहे
भंडारदरा पाणलोट क्षेत्रातील ६वाड्या मिळून झालेले पांजरे गांव . रोजगारासाठी इथली बाया बापुडे सुमारे दीडशे किलोमीटरवर जाऊन २५० रुपये  रोजाने काम करीत असत . उपलब्ध असणारी शेती तुकड्या तुकड्याची व डोंगर उताऱ्याची , भात , नागली पिके घेऊन इथली आदिवासी माणसे किड्या मुंगी सारखे जिने जगत होती स्वातंत्र्यानंतरही त्यांच्यासाठी परवडीचे जिने आलेले .   आपल्या नशिबाला दोष  न  देता  धारवाडी ,मधील माणसे भाकरीच्या चंद्रासाठी सतत स्थलांतर करून आपल्या कुटुंबाला सांभाळत होती मात्र गावातील सुरेश हिंगे , पांडुरंग उघडे , यशवंत उघडे , प्रकाश उघडे हे तरुण एकत्र आली व रोंजदारीला जाण्यापेक्षा आपणच आपली जमीन दुरुस्त करून भंडारदरा जलाशयातून पाणी आणून इतर बागायतदारांसारखी शेती करू असा द्रुढ निश्चय मनासी बांधून आपली शेती सामुदायिक पद्धतीने सपाटीकरण करून पारंपरिक पद्धत मात्र त्याला आधुनिकतेची जोड देऊन शेती करण्याचा निश्चित संकल्प केला सर्वजण कामा ला लागले घरातील ५० माणसे दिवसं रात्र शेतीत काम करून शेती सुव्यवस्थित केली शेंडी येथील सेंट्रल बँकेतून कर्ज काढून दोन बंधारे बांधले व जलसंपदा विभागाकडून पाणी परवानगी आणून प्रयोगिक तत्वावर ८ शेतकरी एकत्र करून प्रवरा नदीवर १२. ५ ची मोटार बसवून वीज कंपनीकडे रीतसर वीज जोडणी करून शेतात पाणी आणले . तर नदीतील पाणी बंधाऱ्यात व बंधाऱ्यातील पाणी शेतात ठिबक सिंचन करून ग्रॅव्हीटीने पाणी शेतपिकाला आदिवासी शेतकरी देऊ लागले बघता बघता जिद्द व चिकाटीने टोमॅटो , भाजीपाला , गहू , ,बाजरी  वालवड , भुईमूग असे शेतकरी पिके घेऊ लागले . सुरेश हिंगे या तरुणाने प्रथम धारवाडी मध्ये शेतीचा प्रयोग यशस्वी केल्यानंतर खालची वाडी , गावठा , पाटीलवाडी , भोरु ची वाडी , गंगाड वाडी या वाड्यांमधील आदिवासी तरुण जागृत केले  त्यांनीही सामुदायिक शेतीचा अवलंब करीत भंडारदरा जलाशयातील पाणी आपल्या शेतात आणले . व रोजगारासाठी स्थलांतर करणारी आदिवासी माणसे आज आपल्याच शेतात राब राब राबून आपली शेती करीत आहे पांजरे गावातून दररोज ८ ते १० ट्रक टोमॅटो व भाजीपाला वाशी मुंबई येथे जातो आज जरी टोमॅटोला भाव नसला तरी उद्या तो मिळेल हि मनात अशा ठेवून इथली कष्टकरी आदिवासी माणूस आपली शेती प्रामाणिकपणे करीत आहे . शेतीच्या माध्यमातून गावात एकोपा निर्माण झाला आहे . सुरेश हिंगे हे जलसंपदा विभागात काम करतात नोकरीनिमित्त ते तळेगाव , निळवंडे , चितळवेढा या बागायत व जिरायत भागात काम करताना त्यांना पाण्याचे महत्व कळले व आपल्या शेतीबरोबरच आपल्या गावातील शेती फुलावी हि संकल्पना हिवरेबाजार मध्ये राबवली त्याचे अनुकरण करीत त्याने आदिवासी तरुणांना एकत्र करून तुंहा २०० - २५० रुपयांसाठी इतर भागात मजुरीसाठी जातात मात्र आपल्या भागात असलेल्या निसर्ग संपत्तीचा वापर करून आपले शेती आपणच प्रमाणकपणे केली तर चांगले उत्पन्न मिळेल शिवाय दुसऱ्याकडे मोल मजुरी करण्याची गरज पडणार नाही . पहिल्यांदा मी पैसे खर्च करतो आपण सामुदायिक शेती करू व तुम्हाला जसे उत्पन्न मिळेल तसे तुम्ही बँकेत पैसे भरा  असे सांगत तरुण आदिवासी शेतकऱ्यांनी त्याच्या म्हणण्याला दुजोरा दिला . मग सुरेश हिंगे , पांडुरं उघडे , सरपंच यशवंत उघडे यांनी शासनाची कोणतीही मदत न घेता शेंडी येथील सेंट्रल बँकेत जाऊन बंधारा बांधणे  व पाईप व इंजिन घेण्यासाठी कर्ज काढले बँकेनेही त्यांच्यावर विश्वास ठेवून कर्ज दिले . सरकारी रेट प्रमाणे दहा    बंधारा स्वतः मजुरी करून या तरुणांनी व ग्रामस्थांनी केवळ डिड लाखात पूर्ण केला ५ लाख लिटर पाणी या बंधाऱ्यात साठवले जाते व नदीतील पाणी बंधाऱ्यात व बंधाऱ्यातील पाणी ठिबकने शेतात शेतकरी वापरून आपली जिरायती शेती बागायती करून इतरांना आदर्श देत आहेत . राहता येथे जाऊन मोटार , पाईप खरेदी करून पाईप बसविणे ते मोटार बसविण्याचे काम देखील तरुण शेतकऱ्यांनी केले त्यांना ग्रामस्थांनी मोठी साथ दिली . व स्वातंत्र्यानंतर ७० वर्षांनी आपल्या शेतात पाणी आणले ना पुढार्यांची मदत ना सरकारची . सह्यद्रीच्या कुशीत वसलेले हे गाव आज आधुनिक शेतीचे स्वप्न घेऊन आपला रोजगार आपणच निर्माण करून गावातील ४०० माणसांना रोजगार उपलब्ध करून देत आहे . तर शेतीबरोबरच आपल्या मुलांना शेती शिक्षण देऊन अधिकारी बनविण्याचे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरवत आहे . श्रुतिका उघडे , प्रसाद उघडे , संदीप उघडे , सचिन उघडे , सुप्रिया उघडे हि मुले बीएस्सी मध्ये संगमनेरला शिकत आहे तर मुऱ्हाबाई गंगाराम उघडे हि मुलगी बीएस्सी ऍग्री होऊन एमपीएससी परीक्षेची तयारी करीत आहे . एकीकडे शेती फुलविण्याचे काम करतानाच शिक्षणाच्या प्रवाहात आपल्या ममूलन आणून हे अशिक्षित पालक लक्ष्मी व सरस्वतीची एकत्रच आराधना करताना दिसत आहे . शेतीला जोडधंदा म्हणून डांगी जनावरे , शेळ्या मेंढ्या , कोंबड्या पाळून आपल्या आर्थिक स्थर उंचविण्याचा यशस्वी प्रयत्न करताना दिसत आहे . धारवाडी मध्ये तीन बंधारे स्वखर्चातून तयार झाले असून त्यात मच्छ बिझी टाकण्यात आले आहे . त्यामुळे मच्छव्यवसायही बळकटी धरू लागला आहे . तर टोमॅटो साठी कारवी आवश्यक आहे मात्र सध्या जंगलात कारवी नसल्याने धारवाडी ग्रामस्थांनी कारवी बी आणून कारवी देखील लागवड करून तिचा उपयोग टोमॅटो लागवडी साठी करू लागले आहे .भाऊराव उघडे , बारकू उघडे , गोविंद उघडे , संजय उघडे , नवसू उघडे , सखाराम उघडे , मारुती उघडे , सुनीता उघडे , लक्ष्मी हंबीर , गंगुबाई उघडे आदी मजुरीसाठी जाणाऱ्या प्रकल्पग्रस्त शेतकऱ्यांची जमीन जिद्द व चिकाटी अथक परिश्रमातून ओलिताखाली अली आहे त्यांचा आदर्श इतर खेड्यांची घेण्याचे ठरविले आहे . १० लाख रुपये खारकच करून होणार नाही असे दोन बंधारे केवळ दोन लाखात करून मोठ्या प्रमाणात व मुबलक पाणी साठवून शेतीला पाणी देऊन बागायती गाव होण्याचा मान धारवाडी श इतर ५ वाद्यांनी मिळविला आहे . सोबत फोटो
कोट -यशवंत उघडे (सरपंच पांजरे )इथली ६ वाड्या   मिळून पांजरे गाव आहे गावातील १०० माणसे रोजगारासाठी भटकंती करीत होते मात्र आम्ही गावातील काही तरुण शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन स्वतःची शेती करून रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर थांबविले आहे आमचे सर्व गाव ८० टक्के बागायती झाले आहे त्यासाठी आम्हाला कुणाचीही मदत व सरकारी मदत मिळालेली नाही . मात्र गावाने एकजूट करून हा  यशस्वी प्रयोग करून आदर्श निर्माण केला आहे मुंबई मार्केट मध्ये रोज ८ ट्रक भाजीपाला माल पाठवतो ,कोट - सुरेश हंबीर (ग्रामस्थ ,धारवाडी )-मी नोकरीनिमित्त तळेगाव , निळवंडे , चितळवेढा येथे होतो तेथील शेतकरी मी शेती करताना जवळून पहिले आपणही आपल्या गावात एकत्र येऊन सामुदायिक शेती करून पाणी उचलून शेती केल्यास गावातील लोक मजुरीसाठी बाहेर ठिकाणी जाणार नाही म्हणून मी गावातील तरुण शेतकऱ्यांना एकत्र करून पाण्याचे महत्व पटवून दिले व सामुदायिक शेती करण्याचा निर्णय घेतला प्रथम शेती विकसित केली तुकड्या तुकड्याची शेती मोठे क्षेत्र करून पाणी परवानगी घेतली बँकेतून कर्ज काढून दोन बंधारे बांधले , दोन विहीर खोदल्या व ठिबकने पाणी देऊन शेती केली आज माझे सर्व आदिवासी शेतकरी शेती करून आदर्श निर्माण करीत आहे . आज टोमॅटोला भाव नसला तरी तो आज ना उद्या मिळेल . आमच्या गावासोबतच , शिंगणवाडी , उडदावणे  या गावठी शेतीचा विकास करण्याचा मांन स आहे . कोट - कुमारी मुऱ्हाबाई उघडे (बीएस्सी ऍग्री )मी शेती विषयात पदवी प्राप्त केली असून एमपीएससी परीक्षा देऊन शेतकी अधिकारी होण्याचा मानस आहे मी सुट्टीत शेतीवर काम करते आमचा सर्व गाव शेतीसाठी रात्रन दिवस काम करतो आमचे गाव जिरायती नसून बागायती आहे याचा आम्हाला अभिमान आहे . कोट गिरिजाबाई उघडे -(आदिवासी महिला शेतकरी )आमच्या गावात सामुदायिक शेतीतून गावाचा खऱ्या अर्थाने विकास झाला . कोट - श्रुतिका उघडे (विधार्थिनी ) शेतीला लाभदायक होण्यासाठी पारंपरिक पद्धतीत बदल करण्याशिवाय गत्यंतर नसल्याची जाणीव होऊन आधुनिक चौकट आखणाऱ्यांचे हे युग आहे. असे काही केले तरच शेती परवडू शकते. शिवाय निव्वळ शेतीवर अवलंबून राहण्याऐवजी शेतीपूरक अनेक व्यवसायांकडेही लक्ष देण्याची गरज आहे.

चौकट - प्रकल्प बाधित आदिवासी कुटुंबांना रोजगाराचे हक्काचे साधन मिळावे यासाठी महाराष्ट्र मत्स्य व्यवसाय विभागाने एक ठोस कार्यक्रम निश्चित केला.  प्रकल्पाच्या क्षेत्रात असलेल्या जलसाठ्यांमध्ये माशांची शेती करण्यात येत आहे. प्रकल्पातील ७३ किमी जलक्षेत्र महाराष्ट्रा आहे. येथे मत्स्य व्यवसाय बहरला हवा होता कटला , रावस , वांब ,रघुकोटला, , पंकज, मृगल हे मासे पाळले जातात. हा हक्काचा रोजगार आहे.  माशांच्या विक्रीतून भरघोस, उत्पन्न आदिवासींना मिळणे  आवश्यक आहे. मात्र मासाचे ठेके पुढारीच घेत असल्याने गरीब आदिवासींना त्याचा फायदा होत नाही त्यामुळे महाराष्ट्राचे हे प्रयत्न आणि यश देशाला मार्ग दाखविणारा असला तरी खऱ्या लाभार्थ्यांना त्याचा लाभ मिल्ने अपेक्षित आहे . .तर तालुक्यात दूध धंदा मोडकळीस आला असून आदिवासींना जनावरे देऊन आदिवासी विकास विभागाने दूध व्यवसायासाठी मदत करणे आवश्यक आहे .

जाती, धर्म, पंथाचे झेंडे बाजूला ठेवून आपल्या हाती माणुसकीचा झेंडे हाती घ्यावेत - डॉ. राजेंद्र धामणे

जाती, धर्म, पंथाचे झेंडे बाजूला ठेवून आपल्या हाती माणुसकीचा झेंडे हाती घ्यावेत - डॉ. राजेंद्र धामणे 

म.टा.वृत्तसेवा,अकोले-

देशासाठी क्रांतीकारक व स्वातंत्र सैनिकांनी केलेले बलिदान व्यर्थ ठरवायचे नसतील तर प्रत्येक माणसाने जाती, धर्म, पंथाचे झेंडे बाजूला ठेवून आपल्या हाती माणुसकीचा झेंडे घेतले पाहिजेत. जात, पात, धर्म, पंथ याच्यापलिकडे जावून माणसाने माणसाशी माणूस म्हणून माणसासारखे वागावे. पण आताच्या काळात माणुसकीचा अभाव दिसतोय आणि इतरांच्या वेदना कमी करण्यासाठी प्रयत्न करताना दिसत नाहीत.  आपण माणूस सोडून इतर प्रश्नलाच अधिक महत्त्व दिले जात आहे.आम्ही माऊली प्रतिष्ठानच्या माध्यमातून निराधार, बेवारशी, पोटासाठी रस्त्यावर भटकंती करणार्‍या महिलांना समाजात चांगले स्थान मिळावे म्हणून काम करतोय, आपणही या सामाजिक  उपक्रमात सहभागी व्हावे, असे आवाहन अहमदनगर येथील माऊली प्रतिष्ठानचे संचालक डॉ. राजेंद्र धामणे  यांनी केले. 

    क्रांतिवीर राघोजी भांगरे यांच्या 170 व्या स्मृतिदिनाच्या निमित्ताने क्रांतिवीर राघोजी भांगरे  प्रतिष्ठान, देवगाव व यशवंतराव भांगरे आदिवासी विकास प्रतिष्ठान, शेंडी यांच्या सयुंक्त विद्यमाने बुधवारी (२ मे) तालुक्यातील देवगाव या आदिवासी गावी क्रांतिवीर राघोजी भांगरे यांचा स्मृतिदिन सोहळा  साजरा करण्यात आला. यावेळी समाजभूषण पुरस्काराचे वितरण करण्यात आले. यावेळी नगर येथील माऊली प्रतिष्ठानचे डॉ. राजेंद्र व सुजिता धामणे पती आणि पत्नी, अखिल भारतीय आदिवासी विकास परिषदेच्या साहित्य संमेलनच्या अध्यक्षा प्रा. डाॅ. माहेश्वरी गावित, ऐच्छिक सेवानिवृत्ती घेतलेले जिल्हा पोलीस अधीक्षक व अकोले विधानसभा मतदार संघातील शिवसेनेचे दोनदा पराभूत झालेले उमेदवार मधुकर तळपाडे, मवेशीचे माजी सरपंच व राजूर येथील आदिवासी विकास प्रकल्पाचे अशासकीय सदस्य शरद कोंडार, उडदावणे येथील आदिवासी सेवक दामोदर गिऱ्हे, सौ.चंद्रभागा भोईर यांना शाल, श्रीफळ, फेटा व समाजभूषण पुरस्काराचे सन्मानपत्र देऊन गौरविण्यात आले. या कार्यक्रमात सत्काराला उत्तर देताना डॉ. राजेंद्र धामणे बोलत होते.

यावेळी प्रमुख पाहुणे म्हणून ज्येष्ठ साहित्यिक डॉ. अनिल सहस्र्बुद्धे उपस्थित होते. प्रारंभी यशवंतराव भांगरे आदिवासी विकास प्रतिष्ठानचे अध्यक्ष अशोकराव भांगरे यांनी स्वागत व प्रास्ताविक केले. सुत्रसंचालन सतिश काळे यांनी केले. विनायक साळवे यांनी समाजभूषण पुरस्कार सन्मानपत्राचे वाचन केले.

    यावेळी प्रमुख वक्ते डॉ. अनिल सहस्र्बुद्धे  यांनी आद्यक्रांतिवीर राघोजी भांगरे, क्रांतिवीर गोविंद खाडे, रामजी भांगरे व तालुक्यातील समकालीन क्रांतिवीरांच्या कार्यकतृत्वाचा इतिहास उलगडून सांगत  उपस्थितीतांना सर्वांना मंत्रमुग्ध केले. याप्रसंगी बोलताना ते म्हणाले की, मानवी जीवनातील एक व्यवस्था म्हणजेच धर्म आहे. या व्यवस्थेत आपण कोठे बसतो याचा शोध घ्यावा. ऋषी व कृषी संस्कृतीचा शोध ऋषी अगस्त्य यांनी लावला. दोन हजार वर्षापूर्वी कोणत्याही प्रकारची जातीव्यवस्थाच अस्तित्वात नव्हती. ब्रिटिशांनी मुलवननिवासी लोकांना जाती जमाती  आदिवासी ठरवले. त्याकाळी चोर  दरोडेखोर यांच्यासाठी जातीनिहाय एकप्रकारचे श्युडुल तयार केले होते. आजही आपण तोच शब्द सर्रास वापरतोय, याचा अभिमान नाही तर लाज वाटली पाहिजे. कारण आपल्याला अभिमान वाटतो ते  राघोजी भांगरे व इतर सर्व जण हे दरोडेखोर नव्हते, तर ते स्वातंत्र संग्रामात स्वतःला झोकून देणारे क्रांतिवीर होते. म्हणूनच इंग्रजांना सुद्धा नाईलाजाने का होईना पण या संघर्षाचा उल्लेख 'कोळ्यांचा उठाव' असाच करावा लागला, असेही डाॅ. सहस्र्बुद्धे यांनी सांगितले. 

     यावेळी बोलताना अशोकराव भांगरे म्हणाले की,  क्रांतिवीर राघोजी भांगरे हे मुळचे अकोल्यातील देवगाव येथील मुळ रहिवासी आहेत. त्यांना 2 मे रोजी इंग्रजांनी ठाणे जिल्हा कारागृहात फाशी देण्यात आले.  त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देण्यासाठी दरवर्षी क्रांतिवीर राघोजी भांगरे स्मृती प्रतिष्ठान व यशवंतराव भांगरे आदिवासी विकास प्रतिष्ठानच्या सयुंक्त विद्यमाने देवगाव, तालुका अकोले येथे स्मृतिदिन साजरा करण्यात येतोय. मात्र पुढील वर्षीपासून अमित भांगरे, सचिन भांगरे व मोठ्या संख्येने सहभागी होणार्‍या युवकांच्या पुढाकारातून 2 मे रोजी याठिकाणी केवळ मिरवणूक व सभा न घेता, दिवसभर विविध प्रकारचे सामाजिक उपक्रम व संशोधनपर कार्यक्रम राबविण्यात येतील, असेही अशोकराव भांगरे यांनी स्पष्ट केले. 

   याप्रसंगी आदिवासी सेवक काशिनाथ साबळे, डाॅ. शहाजी माळी, मारुती लांघी, पांडुरंग भांगरे, जिल्हा परिषद सदस्य   सौ. सुनीता भांगरे, युवा उद्योजक अमित भांगरे, शेंडीचे सरपंच दिलीप भांगरे, पंचायत समिती सदस्य देवराम सामेरे, देवराम गभाले, मंगळा पटेकर, श्रावणा भांगरे, धनंजय संत, नितीन जोशी, उर्मिला राऊत, अलका अवसरकार, दत्तात्रय देशमुख, दत्तात्रय बोऱ्हाडे, ज्ञानेशवर झडे, नामदेव भांगरे, देवीदास शेलार, सुनील पानसरे, आदिवासी भागातून युवक व ग्रामस्थ बहुसंख्येने उपस्थित होते. शेवटी कार्यक्रमाचे अध्यक्ष मुरलीधर भांगरे यांनी उपस्थितीतांचे आभार मानले.